Chuyện con muỗi và con voi

Ngày xưa trong một khu rừng rộng, có một con Muỗi lúc nào cũng hoảng loạn. Chuyện gì xảy ra trong rừng, nó cũng đập cánh inh ỏi: “Cháy rồi! Cháy rồi!”; “Nước dâng! Nước dâng!”; “Hổ tới! Hổ tới!”

Một chiếc lá rơi cũng làm nó la, một ít gió nổi cũng là nó ré lên được. Đàn thú sống chung với nó mệt lử, nhưng chẳng ai trách vì hiểu rằng Muỗi là loài nhìn rất gần, thấy rất nhanh, nghe rất to, nhưng không nhìn xa nổi.

Một ngày nọ, đất rừng rung chuyển, cây lá xào xạc. Không phải vì gió, không phải vì hổ… mà là tiếng chân Con Voi. Voi đi chậm, êm, và chắc nặng từng bước. Mỗi bước của nó làm mặt đất hơi lún xuống, những ít ai thấy được vì voi đi rất nhẹ nhàng.

Muỗi thấy Voi, liền bay tới: “Anh Voi! Anh Voi ơi. Rừng đang cháy! Sắp sập rồi! Phải làm gì đó ngay!”

Voi đưa mắt nhìn quanh và quan sát thấy rừng vẫn xanh, nắng vẫn xuyên qua tán cây như mọi ngày. Nó liền nói với muỗi: “Muỗi ơi, cái cháy mà em thấy… chỉ là một ánh nắng hắt vào bụi cỏ. Nó không giết được ai cả.”

Muỗi líu ríu: “Nhưng anh nhìn xem, giông bão sắp tới rồi! Có gió lớn đang thổi! Chắc chắn có chuyện!”

Voi thở nhẹ: “Gió lớn là chuyện nhỏ. Thứ đang làm cả khu rừng yếu đi… nằm dưới mặt đất.”

Muỗi im lặng ngớ người, vì lần đầu tiên nó nghe điều gì lạ lùng đến thế. Voi đưa bàn chân to, đặt lên đất: “Em nhìn xem, lòng đất đang khô dần. Dòng suối nhỏ phía Bắc sắp cạn. Bầy thú phía Nam đang mất đường di chuyển. Mấy cái những thứ em thấy trong tầm mắt là rất nhỏ, nó giống những "con muỗi", còn những to lớn và ẩn sau hơn em chưa nhìn tới, nó giống những "con voi".

Muỗi bối rối: “Nhưng em phải làm gì? Em nhỏ xíu, em chỉ thấy được cái trước mặt thôi…”

Voi cúi đầu xuống gần hơn: “Thì em cứ tiếp tục nhìn cái trước mặt, nhưng đừng nhầm nó với toàn bộ bản đồ của rừng. Chuyện của em là cảnh báo những cái nhỏ còn anh sẽ quan sát những cái lớn. Mỗi đứa một phần việc, nhưng cần hiểu nhau.”

Muỗi khựng lại một lúc rồi hỏi khẽ: “Vậy… làm sao em biết thứ nào là muỗi, thứ nào là Voi hả anh?”

Voi cười, hiền như đất: “Nếu nó làm em hoảng loạn ngay lập tức, đó là muỗi. Nếu nó làm rừng thay đổi trong nhiều năm đó là voi.”

Muỗi ngẩn người. Nó bay lên cao hơn mọi ngày và lần đầu tiên… thấy được đường đi của suối.

nguồn ở trong hình

“Khi nhìn thiên tai, chúng ta thường chỉ thấy con muỗi nhưng đằng sau nó luôn có một con voi.”

Phải thừa nhận rằng, mình đã thờ ơ rất lâu. Từ nhỏ đã quen với bão, cho tới khi biết buồn lúc đọc tin tức thiên tai, nhưng hoá ra mình chưa bao giờ đi tìm câu trả lời rằng: Tại sao mỗi năm mọi thứ lại phức tạp và kinh khủng hơn?

Mấy ngày gần đây, mở newsfeed lên chỉ thấy đau lòng. Có cái gì đó nôn nao chạy từ ngực lên cổ, không gọi tên được, xen lẫn những cảm giác bất lực vô cùng. Đem chuyện này kể với bạn, mình chia sẻ rằng: “Cảm giác này khó chịu lắm. Không thể thờ ơ, nhưng cũng không biết làm gì.” Bạn gợi ý mình thử mượn và quan sát bằng mô hình con muỗi và con voi trong tâm lý cảm xúc xem và mình có một góc nhìn rộng hơn.

Có lẽ, những điều mình thấy chỉ là con muỗi, có rất nhiều con muỗi và con voi trong những bức tranh lồng vào nhau này, ở mỗi lát cắt lại có một bối cảnh được hình thành.

Con muỗi là những gì ngập tràn trên tin tức, những video, những hình ảnh kích hoạt mọi cảm giác buồn lòng và khiến mình loạn nhịp thở. Con muỗi là thứ thôi thúc mình phải share link, vội vã gom áo quần, chuyển khoản cứu trợ, …. mình quan sát có lòng thiện tâm trong đó.. nhưng không hiểu sao cũng có cảm giác giống như mình cảm vậy để trấn an sự nôn nao của chính mình.

và mình phải thừa nhận rằng, suốt thời gian qua: mình chỉ nhìn những con muỗi. Đằng sau những chuyện này có rất nhiều con voi.

Con voi là thứ ít ai quan tâm hơn vì nó diễn ra từ từ và lặng lẽ: thay đổi khí hậu, băng tan hai cực, nước biển dân, cấu trúc địa chất vùng thấp trũng, tốc độ đô thị hóa, ….. những thứ này không kích hoạt cảm xúc mãnh liệt như con muỗi, không được đồng loạt chia sẻ hay bắt ta phải phản ứng như “đập con muỗi”. Nó từ từ xâm lấn, nhưng lại quyết định cuộc đời của hàng triệu con người. Vì mình chưa từng quan sát con voi, nên mình chỉ thấy muỗi là tất cả.

Ở một lát cắt khác, mình nghĩ rằng có một con voi khác cũng quan trọng không kém là hệ thống cứu trợ. Bằng phản ứng của một người rất bình thường, mình nghĩ rằng “góp được thì thì hay tới đó, càng nhiều càng tốt” nhưng có những thứ mình cũng chưa từng rõ:

Mình chỉ nghĩ:

“Có gì góp nấy. Gửi càng nhiều càng tốt.”

Nhưng hóa ra còn rất nhiều câu chuyện phía sau đó, 72 giờ đầu trong công tác cứu hộ cứu nạn là ưu tiên cần phải đánh giá nhanh tác động, số người bị ảnh hưởng, khu vực nguy hiểm. Cái khó thứ 2 là câu chuyện thiết lập logistics và tiếp cận, vì sau thiên tai những hệ thống cơ bản đều bị phá vỡ, gây nhiều khó khăn trong việc tiếp cận cứu trợ, ở tình huống lũ lần này, chính là các phương tiện tàu xuồng, cano bị thiếu và khó di chuyển để ứng cứu người dân. Tiếp theo là cung cấp nước, lương thực, nơi trú ẩn, dịch vụ y tế cơ bản ngay lập tức cho người bị nạn. Quan tọng không kém là thông tin và truyền thông rõ ràng, để biết phải ứng cứu vật dụng cơ bản nào, và không hoảng loạn trước thông tin giả tràn lan. Và thật ra, trong 3 ngày đầu chỉ có lực lượng chức năng mới là người có đủ năng lực để xử lý, tự ý hành động nhiều khi không phải giúp mà chỉ là vướng tay vướng chân. Hàng cứu trợ nếu không đúng nhu cầu, không phân loại thì là tập kết rác chứ cũng không phải giúp. Và nhiều câu chuyện bên lề khác như minh bạch tài chính, cứu trợ nhưng không điều phối, nơi thì thiếu chỗ thì dư,……

Mình chỉ thấy con muỗi vo ve và muốn làm ngay, cứu ngay giúp ngay, nhưng như ông bà hay nói “nhiệt tình mà cộng ..kém hiểu biết thì thành phá hoại” (nói giảm một chút). Vậy nên, ta vẫn cần có kiến thức để dù là làm gì cũng hiểu ta đang làm gì.

Và cuối cùng, có một con voi khác cũng rất quan trọng, là thứ thôi thúc mình viết bài viết này và nó nằm ngay trong lòng mình - đó là sự căng thẳng đạo đức. Khi đứng trước hỗn độn thông tin cầu cứu, thiên tai,.. hoảng loạn.. mình muốn làm điều gì đó đúng nhưng không biết làm sao, cũng không biết tin ai, mình cũng không đủ kiến thức, không đủ thời gian quan sát chưa kể còn không có nhiều nguồn lực, nhưng bản thân cũng không muốn thờ ơ.

mình bị mắc kẹt giữa việc muốn giúp ngay và cảm giác nhưng mình không hiểu rõ mọi chuyện đang như thế nào. Sự mắc kẹt và bất lực khiến mình vô cùng nôn nao, mình khó chịu vì không hiểu được bối cảnh của toàn bộ sự việc này. Dành thời gian suy ngẫm lại mình nhận ra mình nôn nao vì con muỗi, mình thờ ơ vì đã không thấy con voi, mình đã muốn hành động tức thì vì con muỗi liên tục châm chích mình nhưng khi thấy được con voi mình có phần tỉnh táo lại.

Chia sẻ bài viết này, vì mình nghĩ rằng nhiều người chắc cũng lạc lối giống mình. Điều khó ở đây không chỉ là giúp được gì cho bà con mà còn là biết mình đang ở đâu trong bối cảnh, trong lát cắt nào để không giúp sai, không cứu nhầm, không tạo thêm phiền phức. Đương nhiên, ngồi đợi đến khi hiểu rõ mới hành động thì nhiều lúc cũng quá muộn, ta vẫn cứ nên vừa làm nhưng dành thời gian để hiểu điều mình đang làm.

Câu chuyện ta chỉ nhìn con muỗi mà chưa thấy con voi cũng không hẳn là điều xấu xa, ta thấy con muỗi là ta vẫn còn thấy sự thương cảm, ta biết thêm con voi là để ta không bị mù quáng.

Dù bạn đang thấy con gì thì mình tin, bắt đầu với sự quan tâm con người sẽ dẫn lối ta đến đúng nơi và đúng chỗ.

Đây là bài viết mở đầu cho chuỗi ngày quan sát và thay đổi của mình, vì thấy thôi cũng chưa đủ, ta sẽ còn phải học cách hành động, phải không?

Thương mến,

Rachel