Nhân chi sơ, tính có bản thiện?

“Có phải tất cả trẻ con đều đáng yêu?”

Tôi từng tin như vậy cho đến khi thấy một đứa trẻ mẫu giáo tát bạn đến bật ngửa trong một video lan truyền trên mạng. Tôi đã tự hỏi: “Sao nó lại bộc lộ như thế? Ai dạy nó làm vậy? Có phải do gia đình ảnh hưởng…?”

Một người bạn nói với tôi: “Không phải đứa trẻ nào sinh ra cũng có bản tính thiện.”

Câu nói đó cứ ở lại trong đầu tôi và tuần này, khi đọc lại Chúa Ruồi, ký ức đó dội về và làm tôi trăn trở.

Chúa Ruồi là một câu chuyện khá ám ảnh về những đứa trẻ bị lạc trên hoang đảo. Mấy chương đầu, tôi thấy những đứa trẻ ngây thơ, xem chuyện lạc trên hoang đảo như một câu chuyện cổ tích, được thoả thích chơi đùa mà không bị kiểm soát, tụi nó bộc lộ bản tính thuần như những đứa trẻ.

Càng về sau, những đứa trẻ bắt đầu mâu thuẫn, bắt đầu chia bè phái và xảy ra những động chạm. “Chỉ vài tuần giữa nơi hoang dã đã đủ khiến con người quay lại với bóng tối u mê, nơi hắn đã phải mất hàng ngàn năm để rũ bỏ.” - (The New York Times)

Câu chuyện đầy ẩn dụ và hình ảnh đại diện, kể cả những cái tên trong truyện cũng đều mang ẩn ý. Trong chương cuối của sách, đã trình bày rõ về những ẩn ý này.

Có 2 câu hỏi tôi sẽ phân tích ở trong bài viết này và soi chiếu nó vào thực tế:

1. “Con người sinh ra có bản thiện hay không?”

Đó là một câu hỏi cổ điển, từng làm đau đầu từ Mạnh Tử đến Rousseau, từ Phật giáo đến Freud. Trong ngữ cảnh Chúa Ruồi, Golding đứng rất rõ về một phía:

Bản chất con người không hoàn toàn thiện.

Khi ranh giới văn minh sụp đổ, điều trỗi dậy đầu tiên là thú tính chứ không phải lòng nhân hậu.

Nhưng nó cũng không hẳn là một đáp án Yes/No mà lột trần một sự thật: thiện ác không nằm ở bản chất, mà ở bối cảnh và lựa chọn.

• Khi bị tước bỏ luật lệ, vai trò, quyền lực đứa trẻ có thể trở nên tàn bạo.

• Nhưng cũng chính trong cùng hoàn cảnh đó, một vài đứa vẫn chọn nhân tính.

Thật lòng, khi tiếp cận với điều này, nó làm tôi hoang mang, vì trước giờ, tôi yêu mến sự thuần khiết của trẻ em hoặc mở rộng hơn là bản tính thiện ở con người. Và có một niềm tin nghiêng hẳn về điều này trong cuộc sống, nhưng nghĩ lại thì, góc nhìn mới này chỉ bổ khuyết cho góc nhìn còn lại đang thiếu của tôi.

Rằng nếu, sự thật là con người không hoàn toàn thiện, thì tôi vẫn tin vào những tình yêu vô điều kiện giữa con người với con người.

Rằng nếu, trong “con người” có thú tính tiềm ẩn thì sau những tổn thương, tha thứ vẫn là điều tôi muốn chọn để trao đi.

Và tôi tin, con người đều có bóng tối trong chính mình, và cả tôi cũng thế, nhưng nếu tôi học cách dám nhìn vào cơn ghen, cơn hận, sự thèm khát hơn thua mà không ghét chính mình, tôi cũng sẽ làm được điều đó cho người khác.

Câu hỏi đúng có lẽ không phải là “bản chất con người là thiện hay ác” mà là nếu ta biết ta không hoàn toàn thiện, ta liệu có còn lựa chọn sống tử tế?

Và nếu ta biết con người không hoàn toàn thiện, ta còn muốn yêu người khác hay không?

Và khi lựa chọn Có, tôi nghĩ đó là sức mạnh lớn nhất của loài người, bản chất để thế giới này vận hành và tiến lên.

2. Lòng tử tế có đáng không khi ai cũng có bóng tối?

   
   

   

   “Tử tế có đáng không, khi ta biết sự tàn nhẫn luôn rình rập trong mỗi người?”

Có đáng không, nếu người tổn thương sẽ là bạn, có đáng không nếu người thiệt thòi là bạn và người khác được hưởng lợi dù họ dùng “bóng tối” để chiến thắng?

Câu trả lời không nằm ở đạo đức mà ở việc bạn muốn trở thành ai.

Nếu bạn không tỏ ra tử tế để được yêu mà bạn tử tế chỉ vì bạn không thể chấp nhận sống kiểu khác. Nếu bạn đã từng thử hành động tàn nhẫn, trong tâm trí, trong cơn giận nhưng những điều đó không làm bạn thấy tốt hơn, không làm bạn sống ổn hơn, thứ bạn cần là những điều khác, những trăn trở ngăn bạn làm tổn thương người khác, bạn cần thứ gì đó thật “người”, một lý do để được trở thành người mình muốn.

Tôi nghĩ, bản chất không phải là trốn tránh phần bóng tối của mình, mà là dám nhận diện nó. Bởi vì cái ác không đáng sợ nhất khi nó xuất hiện, mà khi nó ẩn nấp dưới những lớp lý do tưởng như hợp lý sự tự vệ, sự tổn thương, sự “tôi không còn cách nào khác.”

Nếu ta không bao giờ dám nhìn vào phần đen tối trong mình, nó sẽ cứ thế điều khiển ta trong cách ta ghen ghét, hằn học, ích kỷ mà ta cứ tưởng mình là người tốt.

Tôi không muốn như thế.

Tôi muốn tin rằng, một người biết rõ mình không hoàn toàn thiện, vẫn có thể chọn sống tử tế. Và đó mới là lòng tốt có ý thức, thứ giúp con người đi qua được bản năng, để sống như một loài cao quý hơn.

Không phải ai sinh ra cũng có bản thiện. Nhưng nếu ai cũng dám soi mình một cách thành thật tôi tin đó là khởi đầu cho mọi điều tốt đẹp.

Thương mến

Rachel